Is 112-fotografie nog van deze tijd? De discussie rondom omstanders bij ongelukken na A59-incident

Bij een ernstig ongeval op de A59 bij Waalwijk, waarbij een 81-jarige vrouw om het leven kwam en meerdere mensen gewond raakten, uitte de politie forse kritiek op omstanders die ter plaatse videobeelden maakten van het incident. De politie benadrukte dat het filmen van het ongeval, terwijl slachtoffers nog in beeld waren en hulpdiensten hun werk deden, onbegrijpelijk en respectloos was tegenover betrokkenen en hulpverleners. Zij riep mensen op om dergelijke beelden niet verder te verspreiden. (Omroep Brabant)

Lees ook

[VIDEO] Vrouw (81) overleden na spookrijden op de A59 tussen Oosterhout en Waalwijk

Dit incident zet opnieuw de discussie volop in de schijnwerpers over het nut en de ethiek van wat vaak ‘112-fotografie’ of ‘ramptoerisme-filmen’ wordt genoemd: het maken en delen van foto’s en video’s door omstanders bij hulpdienst-situaties, vaak met een smartphone.

Abonneer je op onze nieuwsbrief!!

Krijg iedere ochtend het laatste nieuws uit ONS Brabant rechtsreeks in je mailbox!

Abonneren

Met 112-fotografie wordt bedoeld dat mensen aanwezig zijn bij incidenten waarop politie, brandweer of ambulance reageren, en daar foto’s of video’s van maken. Dit kan variëren van foto’s van hulpverleners in actie tot beelden van slachtoffers, voertuigen en de omgeving van het incident.

Professionele 112-fotografen, zoals die voor regionale media werken, benadrukken dat hun benadering wezenlijk anders is dan die van toevallige toeschouwers. Zij gaan vaak bewust naar een plaats van een calamiteit, zijn getraind in het inschatten van situaties en hebben richtlijnen waarmee ze rekening houden met slachtoffers en betrokkenen. Zo wordt er in veel gevallen pas gefotografeerd als duidelijk is dat de hulpverlening niet wordt gehinderd, én wordt er oog voor privacy gehouden, bijvoorbeeld door geen herkenbare beelden van slachtoffers te publiceren. 

Politie en hulpdiensten: frustratie over filmen

Politiefunctionarissen lieten na het ongeval op de A59 weten gefrustreerd te zijn over pottenkijkers die vanaf de weg en zelfs op bruggen video’s maakten terwijl hulpdiensten bezig waren. In de politie-uitingen werd de vraag gesteld waarom het aanschouwen én filmen van leed belangrijker lijkt dan het vrijlaten van ruimte voor hulpverleners en het respectvol laten van slachtoffers in hun waardigheid.

Deze kritiek is niet uniek voor Nederland. In verschillende landen hebben autoriteiten en hulpverleners te maken met omstanders die bij ongelukken filmen, wat soms leidt tot vertraging bij hulpverlening, onveilige situaties en extra stress voor de hulpverleners en nabestaanden. In Duitsland, bijvoorbeeld, zijn er juridische stappen gezet om privépersonen strenger te straffen wanneer zij beelden van verkeersslachtoffers zonder toestemming publiceren. (crisis-response.com)

De nutsargumenten voor fotografie bij incidenten

Voorstanders van fotografie bij calamiteiten wijzen op verschillende manieren waarop beelden maatschappelijke waarde kunnen hebben:

• Documentatie: Foto’s en video’s kunnen belangrijke informatie vastleggen die kan helpen bij het reconstrueren van wat er is gebeurd, bijvoorbeeld bij verkeersongevallen of politieoptredens.
• Publieke waakzaamheid: Soms brengen beelden van onveilige situaties of onzorgvuldig optreden publieke discussie op gang en zorgen zij voor verbeteringen in beleid of handelen (denk aan confrontatie-video’s die wereldwijd aandacht kregen en discussie over politieoptreden stimuleerden).
• Journalistieke verslaglegging: Professionele 112-fotografen leveren beeldmateriaal aan media, wat bijdraagt aan nieuwsverslaggeving en publieke informatie.

Maar wat zegt de wetenschap over omstanders en hulp?

Onderzoek naar bystander-gedrag laat zien dat mensen in groepen niet altijd ingrijpen bij noodsituaties – een fenomeen dat bekendstaat als het ‘bystander effect’. Dit betekent dat mensen eerder filmen dan helpen, terwijl soms een hulpverlening- of alarmeringsactie gewenst zou zijn. (ResearchGate)

Voor professionele fotojournalisten en 112-fotografen is er bovendien altijd een ethische afweging tussen het vastleggen van beelden en het potentieel verstoren van hulp of het schaden van slachtoffers en nabestaanden. Dat vraagt inzicht in journalistieke en morele verantwoordelijkheden, iets waar opleidingen en beroepscodes aandacht aan besteden. (repository.londonmet.ac.uk)

Mag iedereen filmen? Wat zegt de wet?

In Nederland mag iedereen in openbare ruimtes foto’s en video’s maken. Er is geen algemeen verbod op het fotograferen van ongelukken of slachtoffers in openbare ruimte, zolang dit niet leidt tot strafbare feiten zoals smaad, laster of bijvoorbeeld het schenden van privacy op een manier die onder specifieke wetgeving valt. Wel benadrukken sommige landen privacywetten die het publiceren van beelden zonder toestemming moeilijker maken. (en.wikipedia.org)

Conclusie: 112-fotografie op de balans

112-fotografie is een tweesnijdend zwaard. Enerzijds kunnen beelden van incidenten informatie verschaffen, publieke discussie voeden en bijdragen aan journalistiek verslag. Anderzijds kan het filmen door omstanders zonder training of richtlijnen bijdragen aan verstoring van hulpverlening, ongepaste verspreiding van beelden van slachtoffers en extra belasting voor hulpverleners.

Het recente incident op de A59 laat zien dat politie en hulpdiensten willen dat de focus ligt op hulpverlening en respect. Tegelijkertijd toont het debat dat er een genuanceerde discussie nodig is over hoe we als samenleving omgaan met beelden van rampen: met respect voor slachtoffers, met oog voor de betekenis van beelden en met begrip voor de verantwoordelijkheden van zowel professionals als burgers.